روز بزرگداشت خواجه نصیر الدین طوسی، روز مهندسی

زندگی نامه ی خواجه نصیر الدین طوسی

 ابو جعفر محمد بن محمد بن حسن طوسی مشهور به خواجه نصیرالدین (زادهٔ ۵ اسفند ۵۷۹ در توس - درگذشتهٔ ۱۱ تیر ۶۵۳ در بغداد) فیلسوف، متکلم، فقیه، دانشمند، ریاضیدان و منجم ایرانی شیعه سده هفتم است. کنیه‌اش «ابوجعفر» یکی از سرشناس‌ترین و متنفدترین شخصیت‌های تاریخ جریان‌های فکری اسلامی‌ است.علوم دینی و عقلی را زیر نظر پدرش و منطق و حکمت طبیعی را نزد دایی‌اش آموخت. تحصیلاتش را در نیشابور به اتمام رساند و در آنجا به عنوان دانشمندی برجسته شهرت یافت.وی در زمان حمله مغول به ایران در پیش ناصرالدین، محتشم قهستان، به کارهای علمی خویش مشغول شد. در همین زمان اخلاق ناصری را نوشت. پس از مدتی به نزد اسماعیلیان در دژ الموت نقل مکان کرد، اما پس از حمله هلاکوی مغول و پایان یافتن فرمانروایی اسماعیلیان(۶۳۵ ه.خ) هلاکو نصیرالدین را مشاور و وزیر خود ساخت، تا جایی که هلاکو را به تازش به بغداد و سرنگونی عباسیان یاری نمود. خواجه نصیر الدین طوسی در ۱۸ ذی الحجه ۶۷۲ (قمری) هجری قمری وفات یافت، و در کاظمین دفن گردید. القابی چون «نصیرالدین»، «محقق طوسی»، «استاد البشر» و «خواجه» شهرت دارد خدمات ارزنده اسماعیلیان فرقه‌ای از شیعیان بودند که اسماعیل فرزند امام صادق ـ علیه السّلام ـ را جانشین آن حضرت دانسته بر او توقف کردند. این گروه پس از مدتها در سال 483 ق. به دست حسن صباح در ایران رونقی دوباره یافتند و پس از چندی، گرایشهای شدید سیاسی پیدا کرده، فعالیتهای خود را گسترش دادند. قلعه الموت در حوالی قزوین پایتخت آنان بود و علاوه بر آن قلعه های متعدد و استواری داشتند که جایگاه امنی برای مبارزان سیاسی به شمار می‌رفت و دستیابی بر آنها بسیار سخت بود. خواجه نصیرالدین پس از چند ماه سکونت در قائن، به دعوت «ناصر الدین عبدالرحیم بن ابی منصور» که حاکم قلعه قهستان بود و نیز مردی فاضل و دوستدار فلاسفه بود، به همراه همسرش به قلعه اسماعیلیان دعوت شد و مدتی آزادانه و با احترام ویژه در آنجا زندگی کرد. او در مدت اقامت خود کتاب «طهاره العراق» تألیف ابن مسکویه را به درخواست میزبانش به زبان عربی ترجمه کرد و نام آن را «اخلاق ناصری» نهاد. وی در همین ایّام «رساله معینیه» در موضوع علم هیئت، به زبان فارسی نگاشت. پس از چندی خواجه به قلعه الموت منتقل شد ولی حاکم قلعه که از دانش محقق طوسی اطلاع پیدا کرده بود با او رفتاری مناسب در پیش گرفت. کتابهای متعددی از جمله «شرح اشارات ابن سینا»، «تحریر اقلیدس»، «تولی و تبری» و «اخلاق ناصری» و چند کتاب و رساله دیگر را تألیف کرد. مقام علمی و ارزش فکری نصیرالدین طوسی موجب شد تا هلاکو، او را در شمار بزرگان خود دانسته، نسبت به حفظ و حراست از جان وی کوشا باشد .

خواجه که در آن ایام دارای مقام و صاحب نفوذ شده بود از موقعیت استفاده کرد و خدمات بسیاری به فرهنگ اسلام و کشورهای مسلمان روا داشت که برخی از آنها عبارت‌اند از:

• انجام کارهای علمی و فرهنگی و نگارش کتابهای ارزشمند.

• جلوگیری از به آتش کشیدن کتابخانه بزرگ حسن صباح در قلعه الموت به دست مغولان.

• نجات جان دانشمندان و علمایی همچون ابن ابی الحدید (شارح نهج البلاغه) و برادرش موفق الدوله و عطاملک جوینی که بی‌رحمانه مورد غضب و خشم مغولان قرار گرفته بودند.

• جذب و حل شدن قوم مغول در فرهنگ و تمدن اسلامی به دست خواجه، به گونه‌ای که موجب شد مغولان به اسلام روی آورند و از سال 694 ق. اسلام دین رسمی ایران قرار بگیرد.

• جلوگیری از تهاجم آنان به کشورهای مسلمان.

• تأسیس رصد خانه مراغه در سال 656 ق.، با همکاری جمعی از دانشمندان.

• احداث و تجهیز کتابخانه بزرگ رصد خانه در مراغه

برخی از تألیفات خواجه نصیرالدین طوسی:

• تحریراقلیدس • الرساله الشافیه عن الشک فی الخطوط المتوازیه • تحریر مجسطی • کشف القناع عن اسرار شکل القطاع • تحریر کتاب مانالاوس فی الاشکال الکرویه • تحریراکثرثاوذوسیوس • تحریر کتاب مأخوذات ارشمیدس • تحریرکتاب المناظراقلیدس • تحریر کتاب المساکن ثاوذوسیوس • تحریر کتاب الکره المترکه اطولوقس • تحریر کتاب فی الایام و اللیالی ثاوذوسیوس • تحریر کتاب ظاهرات الفلک اقلیدس • تحریر کتاب فی الطلوع و الغروب اطولوقس • تحریر کتاب ابسقلاوس فی المطالع • تحریر کتاب المفروضات ارشمیدس • کتاب ارسطرخس فی جرمی النیرین و بعدیهما • تحریر کتاب معرفه مساحه الاشکال السیطه و الکرویه • تحریر کره و اسطوانه ارشمیدس • تحریر کتاب امعطیات • ترجمه ثمره الفلک • کتاب انعکاسات الشعاعات • تذکره نصیریه در هیأت • ترجمه صور الکواکب • رساله در شعاع • رساله معینیه در هیأت وذیل آن • زیج ایلخانی • بیست باب درمعرفت اسطر لاب • زبده الهیئه در هیأت و استکشاف احوال افلاک و اجرام • سی فصل در هیأت و معرفت تقویم • رساله در حساب و جبر و مقابله • زبده الادراک فی هیأت الافلاک • مدخل فی علم النجوم • کتاب صد باب در معرفت اسطرلاب • استخراج قبله تبریز • اخلاق ناصری • اوصاف الاشراف • تنسوق نامه ایلخانی در معدن شناسی • جواهرالفرائض در فقه • آداب المتعلمین درتربیت • معیار الاشعار در عروض • اساس الاقتباس • تجرید المنطق • تعدیل المعیار فی نقد تنزیل الافکار • رساله معقولات یا قاطیغوریاس • حل مشکلات اشارات، در فلسفه • رساله اثبات جوهر مفارق یا رساله نفس الامر یا اثبات العقل • رساله فی العلم و العالم و المعلوم • رساله بقاء النفس بعد فناء الجسد • رساله در کیفیت صدور موجودات • رساله در نفی و اثبات • رساله العلل و المعلولات • تجرید العقاید در کلام • فصول نصیریه • تلخیص المحصل • مصارع المصارع • رساله در جبر و اختیار • رساله اثبات واجب • رساله در امامت